Kuzey Irak'taki parçalı yapıyı anlamak - ANALİZ

Kuzey Irak'taki parçalı yapıyı anlamak - HABERYİRMİ ANALİZ: Aşiret kaynaklı, mazisi eski bir yapı…  En son Irak ordusunun Kerkük'ü e...

Kuzey Irak'taki parçalı yapıyı anlamak - HABERYİRMİ ANALİZ:

Aşiret kaynaklı, mazisi eski bir yapı… 
En son Irak ordusunun Kerkük'ü ele geçirmesiyle gündeme geldi. 
Irak Ordusu 17 Ekim'de girdiği Kerkük'ü ele geçirirken, bölgedeki tüm Peşmerge yapıları cepheyi terkedip geri çekildi. 
Irak Kürt Bölgesi Yönetimi Başkanı Mesut Barzani isim vermeden KYB'yi eleştirip, çekilen Peşmergelerin KYB'ye ait Peşmergeler olduğunu ima etti. Bu Peşmergelerin Haşdi Şabi ile anlaşma yaptıkları iddia edildi... 

Irak Kürt bölgesel Yönetimi içindeki hakimiyet alanları

Birden fazla Peşmerge yapısı, kontrol edilemez bir askeri güç... 
Batının tüm çabasına karşın devlet olmaktan çok hala Kürt aşiretlerin yönettiği kocaman bir köy…

Kimi zaman İngilizlerin, Kimi zaman Sovyetler Birliği’nin elinde bir “maşa gibi” kullanılmayı tercih eden, son onlu yıllarda ise ABD’nin kucağında bağımsızlık arayan Kuzey Irak Kürt bölgesi….

 

Irak işgalinde ABD’ye eşlik ettiği için 36’ıncı paralel hattında kendisine çizilen yeni harita ile ödüllendirilen bu yapı, batının tüm çabasına karşın devlet olmaktan çok hala Kürt aşiretlerin yönetiminde gidip geliyor... 

Resmi adı “Irak Kürt Bölgesel Yönetimi” (IKBY) olsa da, "bölge içinde bölge", "Peşmerge içinde Peşmerge’nin bulunduğu" bu alan, söz konusu Kürt grupların kendi içinde yaşadığı “iktidar mücadeleleri” nedeniyle “ulusal birliğini” hiçbir zaman sağlayamadı. Ya da büyük bir köy olmaktan kurtulamadı…

Kimi ideolojik farklar ve kuruluşları esnasında destek aldıkları ülkelerin düşünce formlarıyla gelişen bu yapıların acziyeti, kendisini son olarak 16 Ekim’de bölgeye giren Irak ordusuna karşı gösterdi.

Bugünkü analizimizde Irak Kürt Bölgesel Yönetimi’ni (IKBY) tarihsel açıdan ele alarak, onu oluşturan yapıları ve bugünkü pozisyonunu anlamaya çalışacağız.

Elbette bu hattı anlamak için öncelikle Peşmerge kavramını anlamak gerekiyor….

ABD'NİN IRAK İŞGALİ İÇİN TRUVA ATI: PEŞMERGE

Peşmerge, ABD tarafından Irak’ta konuşlandırılan, eğitilen ve organize edilen, paramiliter ayrılıkçı güçlerden oluşan etnik Kürt silahlı güçlere verilen genel bir isimlendirme…

Peşmerge, bir güç olarak, o dönemde Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde kalan kuzey Irak topraklarında, imparatorluğun parçalanmasına giden süreçte ilk kez 1920'lerde ortaya çıktı.

Hedef, Sevr’de olmasına karşın, gerçekleşme şansı bulamamış bir "Kürt devleti" kurmaktı.

Modern zamanlara gelince…

1995’e kadar sayılarının 7 bin 500’ü bulduğu belirtiliyor. Açık kaynak istihbarat raporlarına göre ABD Haber Alma Teşkilatı CIA, özel bir operasyonla Irak’tan aldığı bu Peşmergeleri, önce ülkeden gizli operasyonla çıkarıp ABD ordusunun Guam Üssü'ne nakletti. Eğitilen bu unsurlar ise Irak'ın işgali sonrasında Irak'ta önemli görevlere getirildi.

ABD Irak işgalinde, müttefik gücü olarak Peşmergeyi kullanmış, bunun karşılığında yapıya, “Kürdistan Bölgesel Yönetimi Ordusu” adıyla “resmiyet” kazandırmıştı. Kurulan bu “ordu” Irak işgalinde ABD ile birlikte fiili olarak rol üstlendi.

Günümüzde bu yanının oluşturduğu sınırlar ise Irak Kürt Bölgesel Yönetimi (IKBY) ya da Kürdistan adıyla anılıyor.

İşgal sonrasında "ABD'nin sömürge valisi" tarafından Irak için hazırlanan anayasada varlığı olan bu özerk bölge Duhok, Erbil, Süleymaniye, Halepçe, Kerkük kentlerini kapsıyor. 

Her kent aynı zamanda bu bölgede bulunan bir Kürt yapılanmasının kendisine ait “otoriter otonom” bölgesini oluşturuyor (*Dohuk ve Kerkük 17 Ekim 2017’de Irak ordusunca ele geçirilmiştir).

Başkenti Erbil (Hewler) olan Kürt bölgesinin güncel nüfus 5 milyonun üzerinde olduğu sanılıyor. 

Kürtçe ve Arapça’nın resim dil olduğu yönetim "demokratik seçimle" işbaşına gelen “Başkanlık” modeli üzerine kurulu. Bölgede “Başkan ve “Başbakan” görev yapıyor.

Kürt Bölgesi’nin kendisine ait bir meclisi, parlamentosu bulunuyor. Seçimler ise 4 yılda bir gerçekleştiriliyor. Barajın yüzde 7 olduğu bu seçimlere çoğu eski dönemlerde aşiretlerin ya da kabilelerin reisleri olan isimlerin öncülük ettiği siyasi-askeri yapılanmalar "parti", "polit büro" adlarıyla katılıyor.

Baskın parti Barza'nin KDP'si... İkinci sırada Talabani'nin KYB'si var... Toplam oyların yüzde 88’den fazlasını tek başına bu iki parti alıyor. 

BARZANİ’NİN KDP’Sİ…

Kürt bölgesinde en önemli aktör Mesut Barzani… Oyların yarısından fazlasını alan ilk parti…

Partisinin adı Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) 
Kürtçe: Partîya Demokrata Kurdistan a Irak, kısaca PDK)

Barzani Kürt bölgesi kurulmadan önce de bunun için silahlı mücadele veren Peşmerge yapılanmasının liderlerinden biri… Ki onun babası da onun gibi bir Kürt devleti hayali için benzer bir yol izlemişti. Baba, Mollo Mustafa Barzani 1946’da İran’dan koparılarak Sovyetler güdümünde Mahabad Cumhuriyeti’ni kurmuş,  ancak 1 yıl sonra İran’ın askeri harekâtı sonucu Aras Nehrine ulaştıktan sonra Sovyetler Birliği'ne kaçarak Bakü'ye ulaşıp canını kurtarabilmişti.

Barzani, Türkiye’de Irak Kürt Bölgesel Yönetimi Başkanı, ya da onun kısaltması olan IKBY Başkanı olarak tanınıyor. 
Özelde ise kendisinden "Kürdistan Başkanı" adıyla bahsediliyor. Erbil merkezli partinin aynı zamanda kendisine ait Peşmerge birimi bulunuyor. 
Barzani'nin Peşmergeleri Erbil ve bölgesinde otonom oluşturuyor.

TALABANİ’NİN KYB’Sİ (YNK-PUK)

İkinci aktör ise 3 Ekim 2017’de ölen Mesud Barzani’nin ezeli düşmanı, ikinci Peşmerge yapılanmasının başı, eski Irak Cumhurbaşkanı Celal Talabani'nin başkanlık ettiği Kürdistan Yurtseverler Birliği (KYB) yapılanması ya da partisi. 
Türkçe, Kürtçe ve İngilizce isimlendirmeleri ve kısaltmalarıyla:

Türkçe, Kürdistan Yurtseverler Birliği (KYB),  

Kürtçe Yekîtîya Niştimanîya Kurdistan - ya da Yetîkîya Niştimanperwerê Kurdistan (YNK)

İngilizce: The Patriotic Union of Kurdistan (PUK) adlarıyla yer alıyor.

Yapı 2013 seçimlerinde oyların yüzde 43 kadarını almıştı. Dolayısıyla Kürt bölgesinde iki etkin yapıdan birini oluşturduğu söylenebilir.

Parti, Kürdistan Demokrat Partisi'nden kopan ve daha sosyalist olanlar tarafından kuruldu. Zira Barzani ılımlı liberal bir çizgiyi sahipken, Talabani hareketi öz olarak PKK ideolojisine daha yatkın bir stratejiye sahip…
Talabani, aynı zamanda İran güdümlü bir faaliyet yürütmesiyle biliniyor. 

2015’te YNK’nin 120 tankı ve 20 bin pêşmerge gücü olduğuna ilişkin bilgiler basında yer almıştı.

Kürt bölgesinde ayrı bir feodal yapı oluşturan unsur zaman zaman Barzani hükumetini elindeki Peşmergelerle tehdit ekmekten kaçınmadı. Pêşmerge bakanlığının YNK’ye verilmemesi halinde, şiddet kullanacağına dair açıklamaları, Barzani ile yaşanan iktidar çekişmesinin sadece küçük bir yansıması olarak akıllarda yer etti.
Talabani ve bağlı peşmergeleri ağırlıklı olarak Süleymaniye ve Kerkük kentinde etkili. Kerkük 17 Ekim 2017’de Irak ordusunca ele geçirilince bu güç Süleymaniye hattına geri çekilmişti.

ERBİL’DE BARZANİ, SÜYEYMANİYE’DE TALABANİ PEŞMERGELERİ

Bölgede iki Barzani’ye ve Talabani partilerine bağlı iki ayrı Peşmerge yapılanması bulunuyor.

1994-2005 arası dönemde Erbil ve Dohuk KDP idaresinde yer alırken Süleymaniye ise KYB tarafından yönetilmişti.

Bu dönemde KDP ve KYB’nin liderlik mücadelesine girdiği ve Habur Sınır Kapısı’ndan elde edilen gelirin paylaşımı konusundaki anlaşmazlığın iki parti arasındaki gerilimi silahlı çatışmaya kadar tırmandı. Fakat ABD zoruyla “barıştılar” Taraflar arasında zımni bir anlaşma yapıldı.

İki parti 2006’da ortak idare hususunda anlaştı. Kuzey Irak Kürt yönetimini yarı yarıya paylaşmayı kararlaştırdılar.

Bu birliktelik Kuzey Irak’ı Temmuz 2009’a kadar etkili bir muhalefet olmadan yönetmeyi başardı. Taki PKK etkisi bölgeye girinceye kadar…

ÜÇÜNCÜ AKTÖR: GORAN-PKK

25 Temmuz 2009’da parlamento seçimlerinde Goran Hareketi(Değişim) Kuzey Irak’ta PKK dayatması, desteği ile güçlü muhalefet olarak siyasete katıldı.

KYB içinden kopan Noşirvan Mustafa’nın 2006’da kurduğu parti, üçüncü parti konumunu aldı. Aynı zamanda İran’la yakın ilişkileri bulunan ve Süleymaniye’de etkili olan Goran Hareketi’nin PKK ile de ittifakı bulunuyor.

Ancak KDP ve KYB gibi Peşmerge ya da milis gücü bulunmuyor. Bunun yerine sırtını PKK'ya dayamayı tercih ediyor.

Goran Hareketi, Ağustos 2015'te başkanlık süresi dolan Mesut Barzani'nin görev süresinin uzatılmasına karşı çıkarak Süleymaniye kentinde PKK’nın da katıldığı kitlesel gösteriler düzenlemişti. 12 Ekim 2015'te IKBY Başbakanı Neçirvan Barzani'nin kararıyla hükumette yer alan Goranlı bakanlar ve Parlamento Başkanı Yusuf Muhammed görevinden azledildi. Goran ile KDP arasındaki siyasi kriz halen sürüyor.

Sonuç olarak yapı, “ulus yapısından” çok halen “aşiret” görünümünü sürdüren bölge, kendi içinde siyasal birliğini sağlamaktan bile oldukça uzak görünüyor. 

Barzani’nin başını çektiği liberal, Talabani’nin başını çektiği “sosyalist” PKK’nın başını çektiği “karma Marksist” ideolojik yapılanma ve her birinin bir başka ülkenin "vekaletini" yürütüyor olması, Kürtlerin öncelikle kendi içinde bir “kanlı savaş vermesi gerektiğini” gösteriyor. HABERYİRMİ ANALİZ